W dzisiejszych czasach, kiedy zielona przestrzeń wokół nas zaczyna się kurczyć z racji jej zabudowy, kluczowym elementem polityki przestrzennej staje się zachowanie jak największego obszaru niezabudowanego pokrytego roślinnością zielną. Jednym z elementów działających na korzyść takiej polityki jest „wymuszone” zachowanie terenów niezabudowanych, zapewniających naturalną wegetację roślin oraz często będących miejscem retencji wód opadowych, nazwanych powierzchnią biologicznie czynną.
Zobacz naszą nowoczesną Mapę Geoportal360
Obszar powierzchni biologicznie czynnej na danym terenie ustalany jest w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Dlatego też inwestorzy, jak i architekci, planując budowę osiedla czy chociażby pojedynczego obiektu budowlanego zawsze powinni brać pod uwagę ustalenia ujęte w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego oraz warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i budowle ze szczególnym uwzględnieniem powierzchni biologicznie czynnej na planowanym obszarze.
Powierzchnia biologicznie czynna (teren biologicznie czynny) – definicja
Definicję powierzchni biologicznie czynnej określa § 3 punkt 22 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. W myśl tego przepisu przez pojęcie „powierzchnia biologicznie czynna” należy rozumieć: teren o nawierzchni urządzonej w sposób zapewniający naturalną wegetację roślin i retencję wód opadowych, a także 50% powierzchni tarasów i stropodachów z taką nawierzchnią oraz innych powierzchni zapewniających naturalną wegetację roślin, o powierzchni nie mniejszej niż 10 m2, oraz wodę powierzchniową na tym terenie”.
Co zalicza się do powierzchni biologicznie czynnej?
Rozwijając definicję „powierzchni biologicznie czynnej” można przyjąć, że powierzchnia ta stanowi teren, na którym można sadzić drzewa, krzewy oraz uprawiać kwiaty i różne gatunki traw. Grunt, na którym zlokalizowana jest powierzchnia biologicznie czynna, aby mógł spełniać swoją rolę, powinien przyjmować wodę opadową oraz roztopową. Zatem, za powierzchnię biologicznie czynną uważa się:
- każdą rabatę ziemną zlokalizowaną np. przy domku jednorodzinnym,
- rabatę żwirową,
- powierzchnię utwardzoną kratami (często traktowaną jako podjazd garażowy, między „oczkami” tej kraty mogą rosnąć rośliny),
- trawniki,
- przydomowe ogródki z uprawą warzyw i krzewów, jak i drzewek owocowych.
Do powierzchni biologicznie czynnej zaliczane są również rowy, stawy oraz oczka wodne.
Teren biologicznie czynny stanowią również zielone dachy, czyli tarasy lub stropodachy pokryte roślinnością.
Za powierzchnie biologicznie czynne uznawane są również kompozycje drzewek i krzewów umieszczonych w dużych skrzyniach bądź donicach. W takim przypadku nie istnieje konieczność dodatkowego wiązania w/w kompozycji z gruntem. Tego typu rozwiązania są bardzo popularne na dużych osiedlach.
Powierzchnię tarasów i stropodachów , na której uprawiana jest roślinność, wlicza się do powierzchnię powierzchni biologicznie czynnej, ale tylko w 50% powierzchni (i na powierzchni nie mniejszej niż 10 m2).
Funkcje powierzchni biologicznie czynnej
Powierzchnia biologicznie czynna to niezabudowana i niezabetonowana przestrzeń pokryta roślinnością – drzewami, krzewami, trawami oraz kwiatami. Grunt w obszarze powierzchni biologicznie czynnej, dzięki możliwości wsiąkania do niej wody, umożliwia naturalną wegetację roślin. Wśród drzew i krzewów rosnących na powierzchni biologicznie czynnej mogą znajdować oczka wodne bądź stawy czy rowy. Urządzenia te wpisują się w zadania związane z naturalną retencją wodną.
Powierzchnie biologicznie czynne planowane i realizowane są w taki sposób, aby zachowana była równowaga pomiędzy terenem zabudowanym a niezabudowanym, pokrytym roślinnością zielną (drzewami i krzewami oraz wodą).
Powierzchnie tak usytuowane posiadają istotne znaczenie w środowisku, w szczególności mają wpływ na:
- mikroklimat,
- jakość powietrza,
- zachowanie oraz ochronę bioróżnorodności,
- estetykę i piękno krajobraz,
- wyciszenie hałasu.
Kępy drzew i krzewów rosnące w obszarze powierzchni biologicznie czynnych filtrują zanieczyszczenia powietrza. Rośliny zielone absorbują dwutlenek węgla (CO2) oraz dwutlenek siarki, a także filtrują pyły zawieszone przez co redukują powstawanie smogu. Oczyszczają powietrze z kurzu, zapewniając tym samym czystsze powietrze.
Powierzchnie biologicznie czynne sprawdzają się jako obszary chroniące bioróżnorodność. Utrzymanie powierzchni biologicznie czynnych na obszarach występowania płazów i gadów oraz drobnych zwierząt pozwala na ich bytowanie i zachowanie w środowisku niemal naturalnym.
Dzięki rodzimym nasadzeniem na powierzchniach biologicznie czynnych zapewnione są źródła nektaru dla owadów.
Nasadzenia drzew i krzewów w obszarze powierzchni biologicznie czynnych poprawiają estetykę nie tylko pojedynczych zabudowań, ale przede wszystkim przyczyniają się do piękna krajobrazu. Natomiast ogrody wertykalne stanowią oryginalną dekorację budynków i ich wnętrz.
Powierzchnie biologicznie czynne sprawdzają się jako naturalne osłony przed hałasem. Pasy drzew i krzewów potrafią zminimalizować natężenie hałasu. Żywa zieleń roślin działa jako biologiczna bariera akustyczna, redukuje poziom hałasu absorbując dźwięki, co przede wszystkim poprawia samopoczucie mieszkańców, wpływa na ich zdrowie psychiczne i fizyczne.
Wskazane zalety powierzchni biologicznie czynnej przemawiają za koniecznością urządzania takich terenów na każdym możliwym obiekcie.
Powierzchnia biologicznie czynna a ustalenia MPZP lub warunki zabudowy
Szczegółowe wymogi w zakresie powierzchni biologicznie czynnej wynikają z ustaleń Miejscowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP), a w przypadku braku MPZP ustalenie w tym zakresie zawierają decyzje o warunkach zabudowy.
W MPZP ustala się minimalny wskaźnik powierzchni biologicznie czynnej, w przypadku decyzji o warunkach zabudowy wskaźnik ten ustala się na podstawie wielkości powierzchni biologicznie czynnej sąsiedniej działki.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 15 kwietnia 2022 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, ujętych w § 39, na działkach budowlanych, przeznaczonych pod zabudowę wielorodzinną, budynki opieki zdrowotnej (z wyjątkiem przychodni) oraz oświaty i wychowania zaleca się, aby co najmniej 25% powierzchni działki było urządzone jako powierzchnia terenu biologicznie czynna, jeżeli inny procent nie wynika z ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Wymienione przepisy zalecają również, aby w zespole budynków wielorodzinnych objętych jednym pozwoleniem na budowę, stosownie do potrzeb użytkowych, przewidzieć place zabaw dla dzieci i miejsca rekreacyjne dostępne dla osób niepełnosprawnych, przy czym co najmniej 30% tej powierzchni powinno znajdować się na terenie biologicznie czynnym, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej.
Niezależnie od wskaźników ujętych w rozporządzeniu, szczegółowe informacje w zakresie procentowego udziału powierzchni biologicznie czynnej określa miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy. Często ustalenia planu narzucają znacznie wyższy wskaźnik powierzchni biologicznie czynnej aniżeli ten ujęty w rozporządzeniu. Dlatego też przed nabyciem działki budowlanej zawsze należy zapoznać się ze szczegółowymi ustaleniami MPZP.
W miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego zalecenia w zakresie powierzchni biologicznie czynnej znajdują się w przepisach szczegółowych tego planu. Dla przykładu poniżej podajemy zapis z MPZP jednej z gmin w Polsce, który brzmi:
„Na terenach kategorii „MN” (zabudowa mieszkaniowa jednorodzinna) powierzchnia biologicznie czynna nie może zajmować mniej niż 40% powierzchni działki budowlanej; jeżeli ten parametr został przekroczony przed wejściem w życie planu miejscowego dopuszcza się zmniejszenie powierzchni biologicznie czynnej na danej działce budowlanej nie więcej niż o 10% w stosunku do stanu w dniu wejścia w życie planu miejscowego”.
Zasadą jest, że w ustaleniach MPZP wskaźnik powierzchni biologicznie czynnej jest większy aniżeli ten ustalony w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 15 kwietnia 2022 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
Jak obliczyć powierzchnię biologicznie czynną?
Jeżeli znamy wymiary i powierzchnię całkowitą działki, na której planowane jest posadowienie budynku mieszkalnego o znanej nam powierzchni, to powierzchnię biologicznie czynną można obliczyć na dwa sposoby.
- pierwszy sposób – od powierzchni całkowitej działki należy odjąć powierzchnię zajętą przez powierzchnię budynku/budynków oraz wszystkie utwardzone i zabetonowane drogi i ścieżki. Pozostała powierzchnia to właśnie powierzchnia biologiczne czynna;
- sposób drugi – polega na pomiarze z osobna wszystkich zielonych części działki.
Aby pomiar był rzeczywisty, należy podzielić działkę na mniejsze części i dokonać pomiaru tych części. Suma wszystkich pomierzonych „zielonych” części działki będzie stanowiła powierzchnię biologicznie czynną.
Poniżej podajemy przykład obliczenia powierzchni biologicznie czynnej dla działki o powierzchni 1000 m2.
Właściciel działki przestrzegając zasad ujętych w MPZP w zakresie wskaźnika powierzchni biologicznie czynnej urządził jej powierzchnię w następujący sposób:
- założył trawnik na powierzchni – 300 m2,
- zbudował skalnik na powierzchni 100 m2,
- urządził rabaty kwiatowe na powierzchni 200 m2,
- zbudował oczko wodne o pow. 20 m2,
- posadził krzewy i drzewka owocowe na powierzchni 50 m2.
Suma powierzchni zielonej wymienionych elementów działki wyniosła 670 m2 co stanowi 67% całej powierzchni.
Wskaźnik ten jest znacząco wyższy od wskaźnika określonego w rozporządzeniu i prawdopodobnie wyższy od ustalonego przez gminę w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, co właściciel działki zapewne sprawdził przed jej zakupem i zabudową.
Powierzchnia biologicznie czynna a podatek deszczowy
Podatek deszczowy stanowi opłatę za zachwianie równowagi wchłaniania wody do gruntu, a tym samym za zmniejszenie powierzchni biologicznie czynnej umożliwiającej naturalną retencją wodną. Zadaniem podatku deszczowego jest ograniczanie betonowania ziemi.
Zależność pomiędzy terenem zabetonowanym a powierzchnią biologicznie czynną działki jest taka, że im mniejsza jest powierzchnia biologicznie czynna działki, tym podatek od deszczu będzie większy.
Podatek deszczowy został wprowadzony w Polsce w dniu 01.01.2018 r. na mocy ustawy Prawo wodne.
Obecnie funkcjonujące stawki „podatku deszczowego” określa Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 października 2023 r. w sprawie jednostkowych stawek opłat za usługi wodne. Rozporządzenie to reguluje gospodarowanie wodami zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, w szczególności kształtowanie i ochronę zasobów wodnych, korzystanie z wód oraz zarządzanie zasobami wodnymi.
Naliczanie podatku deszczowego oraz jego pobieranie należy do kompetencji gmin, która zawiadamia swoich mieszkańców oraz właścicieli przedsiębiorstw o wysokości naliczonego podatku. Termin płatności podatku od deszczu wynika z decyzji bądź zawiadomienia.
Opłata – podatek od deszczu jest traktowany jako danina publiczna. Wpływy z tytułu podatku deszczowego zasilają głownie budżet Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, z którego 10 % przekazywane jest do urzędów gmin.
Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie uzyskane z podatku deszczowego wpływy przeznacza na rozbudowę i modernizację obiektów hydrologicznych. Pieniądze przekazane do gmin pokrywają koszty administracyjne oraz inne koszty związane z gospodarką wodną.
Podatek od deszczu dotyczy tych nieruchomości, których znaczna część działki została pokryta materiałem nieprzepuszczalnym typu beton, asfalt czy kostka brukowa, lub nie została podłączona do systemu kanalizacji deszczowej. Alternatywą dla kanalizacji deszczowej może być system kanalizacji otwartej lub zamkniętej.
Kogo dotyczy podatek od deszczu?
Obowiązek uiszczania opłaty deszczowej dotyczy zarówno właścicieli dużych nieruchomości przemysłowych, gospodarstw domowych, jak i (w pewnych warunkach) właścicieli domów jednorodzinnych.
W praktyce obowiązek ponoszenia opłaty deszczowej mają właściciele nieruchomości:
- o powierzchni powyżej określonego progu (wcześniej 3500 m2 z tendencją do obniżenia do 600 m2),
- które są zabudowane lub pokryte nawierzchnią nieprzepuszczającą wody (beton, asfalt, kostka brukowa) w więcej niż 70%,
- na których jest brak lub jest w ograniczonym zakresie system odprowadzania wód opadowych lub retencjonowania wody na działce.
Opłata nie obowiązuje w odniesieniu do jezdni dróg publicznych, dróg kolejowych oraz w obszarach nieujętych w systemach retencyjnych lub kanalizacyjnych.
Stawki podatku od deszczu
W 2026 roku wysokość tzw. podatku od deszczu mieści się w przedziale od 0,10 zł do 1,00 zł za każdy metr kwadratowy powierzchni nieprzepuszczalnej.
Ostateczna kwota podatku od deszczu jest zależna od zastosowanych rozwiązań retencyjnych na nieruchomości oraz wielkości powierzchni nieprzepuszczalnej – wyłączonej z powierzchni biologicznie czynnej.
Stawki jednostkowe podatku od deszczu są ustalane prze gminy i mogą się różnić w zależności od stopnia retencji oraz zastosowanych rozwiązań służących zatrzymywaniu wody.
Stawki podatku o deszczu wynoszą:
- ok. 1,00 zł za 1 metr kwadratowy rocznie gruntu wyłączonego z powierzchni biologicznie czynnej – przy braku urządzeń retencyjnych,
- ok. 0,60 zł za metr kwadratowy rocznie gruntu wyłączonego z powierzchni biologicznie czynnej – jeśli zastosowano urządzenia retencyjne o pojemności do 10% odpływu rocznego,
- ok. 0,30 zł za metr kwadratowy rocznie gruntu wyłączonego z powierzchni biologicznie czynnej – gdy retencja wynosi 10–30%,
- ok. 0,10 zł za metr kwadratowy rocznie gruntu wyłączonego z powierzchni biologicznie czynnej – jeśli retencja przekracza 30%.
Wzór obliczenia opłaty deszczowej:
Opłata deszczowa = jednostkowa stawka [zł/m²/rok] × powierzchnia nieprzepuszczalna [m²] × liczba lat (zwykle 1 rok).
Przykład:
Działka ma 800 m² powierzchni nieprzepuszczalnej i nie posiada urządzeń retencyjnych:
800 m² × 1,00 zł/m² = 800 zł/rok.
Z analizy opłat podatku deszczowego wynika, że opłata deszczowa zmniejsza się wraz ze wzrostem powierzchni biologicznie czynnej.
Jak można zwiększyć powierzchnię biologicznie czynną?
Zwiększenie powierzchni biologicznie czynnej na dużych działkach nie sprawia trudności. Wystarczy bowiem wyburzyć cześć zabetonowanego terenu i pozyskać grunt, na którym można urządzić ogród kwietny bądź inny z różnymi roślinami. Na utwardzonej nawierzchni można też ustawić donice bądź skrzynie z kwiatami czy krzewami.
Gorzej, jeżeli budynek został posadowiony na małej działce. Powierzchnię biologicznie czynną małej działki można zwiększyć przenosząc rośliny – pnącza na ściany budynków. W praktyce przeniesienie roślin na ściany budynku odbywa się poprzez ustawienie wzdłuż ścian budynków ekranów porośniętych np. bluszczem lub innymi roślinami.
W dużych miastach coraz częściej tworzone są zielone ogrody zwane ogrodami wertykalnymi, które są posadowione na pionowych ścianach budynków. Tego typu rozwiązania można zaobserwować m.in. Warszawie czy Wrocławiu. Ogrody wertykalne nie tylko powiększają powierzchnię biologicznie czynną, ale również zdobią przestrzeń oraz posiadają istotny wpływ na mikroklimat i ostatecznie na lepsze samopoczucie mieszkańców danej okolicy.
Powiększając powierzchnię biologicznie czynną bądź wprowadzając urządzenia do retencjonowania wody na działce (zbiorniki na deszczówkę) można znacznie zmniejszyć podatek od deszczu. Właściciele większych działek (i nie tylko) powinni rozważyć różne sposoby retencjonowania wody deszczowej. Mogą to być zbiorniki wodne zbierające deszczówkę, ale także całe systemy opierające się na skrzynkach i tunelach rozsączających, studniach chłonnych i rozsączających.
Najprostszymi metodami pozwalającymi na naturalne wsiąkanie wody do gruntu jest obsianie ternu trawami bądź innymi roślinami np. łąka kwietna.
Aby zwiększyć powierzchnię biologicznie czynną (statystycznie) można rozważyć przyłączenie działek wolnych od zabudowy do działek nadmiernie zabudowanych i objęcie ich jedną księgą wieczystą.
Podsumowując należy stwierdzić, że powierzchnie biologicznie czynne to nie tylko wymóg formalny, ale przede wszystkim wkład w poprawę jakości życia i zdrowia mieszkańców danej okolicy czy dzielnicy.
Dzięki przestrzeganiu przepisów w zakresie prowadzenia budowy budynków i obiektów budowlanych uwzględniających zrównoważone planowanie przestrzenne, retencję wód opadowych i ochronę środowiska jesteśmy w stanie zachować równowagę pomiędzy terenami zurbanizowanymi a niezurbanizowanymi bez uszczerbku w środowisku naturalnym.
Zachowanie harmonii pomiędzy środowiskiem a człowiekiem wymaga od nas podejmowania decyzji zgodnych z przepisami prawa.
Przeczytaj: Susze w Polsce – czym się charakteryzują i jak im przeciwdziałać?
Podstawa prawna:
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 października 2023 r. w sprawie jednostkowych stawek opłat za usługi wodne.
